تاریخچه معرق کاری:
معرق در معنای کلام ?اصولاً هر چیز رگه دار را گویند ? ولی مفهوم آن در این نوع بخصوص هنر، ایجاد نقش ها و طرح های زیبایی است که از دوربری و تلفیق چوب های رنگی روی زمینه ای از چوب یا پلی استر سیاه شکل می گیرد.
تاریخ پیدایش این هنر به درستی مشخص نیست؛ ولی از تطبیق آن با هنر کاشی کاری ، بدون شک رابطه این دو هنر را درمی یابیم. برای آشنایی با ریشه ی این هنر ، صحبت از تاریخ تکوین به میان می آید و به عنوان مقدمه می توان از گنبد سرخ مراغه که در زمان ایلخانیان ساخته شده است، یاد کرد؛ این گنبد نوع بسیار ساده ی کاشی کاری بدین سبک است.
کاشی کاری معرق در دوران مغول نیز به همین منوال بود و تداول آن در عصر صفوی به اوج شکوفایی خود رسید و آثار ارزنده ای در هنر کاشی کاری پدید آمد. این شکوفایی در زمان افاغنه و زندیه رو به افول نهاد. در دوران قاجاریه نیز کاشی کاری معرق، تقلیدی ناقص از آثار گذشتگان بود. تا این دوران نقشهایی که در کاشی کاری معرق به کار برده می شد نقش های اسلیمی بود. اما با سفر عده ای از هنرمندان به اروپا و گرایش آنان به هنر و فرهنگ اروپایی، تغییرات و دگرگونی های بسیاری در نقشهای کاشی کاری به عمل آمد و از آن پس طرح انسان و دیگر اشکال مانند اسلحه جنگی در هنر کاشی کاری دوران قاجاریه نمایان شد .
از آن دوران تا به امروز، این هنر، چونان گذشته رونق نداشته است و تنها عده ی کمی از هنرمندان در زنده نگهداشتن آن کوشا بوده اند.
وجه تشابه کاشی کاری معرق با معرق کاری روی چوب در شیوه ی عمل است که در هر دو ، نقش ها از ترکیب قطعات رنگی جنس مورد نظر شکل می گیرد.
یکی از نمونه های قدیمی موجود آمیزه ی این دو هنر، دری قدیمی و بزرگ، متعلق به عصر قاجاریه است که در ضلع شمال غربی محوطه وزارت آموزش و پرورش فعلی قرار دارد. ارتفاع این ساختمان در حدود چهار و نیم متر و عرض آن سه متر است و سردری نیم دایره در بالای آن قرار گرفته است. هر طرف این در به سه قسمت مربع شکل تقسیم شده است:
مربع بالایی آن شیشه و دو مربع پایینی چوب برجسته و مسطحی است که نقشهای اسلیمی معرق کاری شده در این قسمت جای گرفته است.
سابقه ی معرق کاری و آموزش آن در اداره کل هنرهای سنتی به سال 1309 ه . ش برمی گردد. در آن سال به پایمردی استاد حسین طاهرزاده بهزاد ، گروهی از هنرمندان نام آور هنرهای سنتی از سراسر کشور در تهران گرد هم آمده و مدرسه صنایع مستظرفه را بنیاد گذاشتند. این مؤسسه از دیرباز تا به امروز با عنوان های گوناگونی مانند: مدرسه صنایع قدیمه و هنرستان هنرهای ملی، اداره هنرهای ملی و مدتی نیز به عنوان یکی از واحدهای اداره کل آفرینش هنری و ادبی در وزارت فرهنگ و هنر سابق، در تعالی و تکامل هنرهای سنتی سهم بسزایی داشته است. این اداره کل در سال 1346 به اداره ی کارگاه های هنری تغییر نام داد و سرانجام در سال 1357 به عنوان یکی از واحدهای دفتر پژوهش و آفرینش به حیات خود ادامه داد . پس از پیروزی انقلاب، اداره ی مذکور به اداره ی کارگاه های هنری تغییر نام یافت و فعالیت های خود را در اداره ی کل هنرهای سنتی دنبال کرد. تا این زمان هنرجویان آن را منحصراً افراد علاقه مندی تشکیل می دادند که طی فراگیری به استخدام رسمی درمی آمدند.
از سال 1360 به استناد موافقتنامه معاونت فرهنگی وقت، واحد آموزش مستقلی برای تعلیم هنرهای سنتی آغاز به کارکرد و سرانجام در سال 1362 تأسیس رسمی اداره آموزش این اداره کل، برای عموم مشتاقان به فراگیری هنرهای سنتی، سرآغاز نوینی بر تداوم این هنرها شد و در کنارآن کارگاه منبت و معرق به سرپرستی استاد سید کمال میرطیبی همچنان به فعالیت های هنری خود ادامه داد.
در طی سالیان، معرق همپای حرکت زمان پیشرفت کرد و تحولات و نوآوری های مختلفی در آن پدیدار شد. برای آشنایی با مسیر حرکت این هنر، باید به اولین کارگاه منبت و معرق اشاره کرد که در سال 1310 تحت سرپرستی استاد احمد امامی، تأسیس شد باید اشاره کرد و همچنین از اساتید متقدمی چون پرویز زابلی، عباس شهمیرزادی ، علی و خلیل امامی ، و احمد رعنا یاد کرد. ابتدا اهم فعالیت آن کارگاه، منبت کاری بود و به تدریج در کنار آن هنر معرق نیز پای گرفت.
ین هنر در آغاز برای تزئین سطح میز، بوفه، در و تکیه گاه صندلی به کار برده می شد، و تنها نقش های اسلیمی یا گره یا پنج رنگ محدود چوب های آبنوس، فوفل ، گلابی، سنجد و توت مورد استفاده قرار می گرفت و گاه برای تنوع، از برش های خاتم برای اشباع نقش ها استفاده می کردند. رنگ خاتم ها به همان پنج رنگ فوق الذکر محدود بود و به خاتم چوبی شهرت داشت.
در آن ایام، شیوه معرق کاری در مقایسه با روش امروزی بسیار متفاوت بود و بیشتر به روش معرق هندی اجرا می شد. بدین طریق که هنرمندان ابتدا به وسیله کارد مخصوص منبت، محل قرار گرفتن نقش ها را روی شیء مورد نظر مطابق طرح می کندند و سپس نقش ها را از چوب های رنگی به وسیله ی مته ای که اختصاص به تعمیر چینی داشت و سوهان های مخصوص و ارّه ای به نام چکی، دوربُری می کردند و در محل مقرر قرار می دادند.
نخستین تاریخی که در مورد اشباع نقش های کنده شده به وسیله چوب های رنگی موجود است تابلویی مربوط به سال 1313 با نقش دوسوار کار است که به وسیله احمد رعنا ساخته شده و متعاقب آن تابلوی دیگری مربوط به سال 1314 با نقش یک زن است که توسط عباس شهمیرزادی اجرا شده است. هم اکنون دو تابلوی مذکور در نمایشگاه اداره کل هنرهای سنتی نگهداری می شوند.
عباس شهمیرزادی هنگام اجرای تابلوی بعدی خود ، به جای کندن سطح چوب به فکر ایجاد زمینه در اطراف نقش ها افتاد و از کنار هم قرار دادن قطعات چوب زمینه ای در اطراف نقش ها به وجود آورد. این تابلو، با مقطع بیضی، نشانگر نقش دو زن بود .
نخستین نمونه های موجود این روش، دو تابلوی مربوط به سالهای 1317 و 1319 است که نقش پیکار دو سوار با یک شیر را نشان می دهد. این تابلوها مربوط به امتحان کلاس معرق ?علی و خلیل امامی? است و هم اکنون در موزه هنرهای ملی نگهداری می شوند.
به دنبال این دگرگونی ها، در سال 1316 احمد رعنا با اثر ابداعی خود به نام شکارگاه، معرق را از حالت مسطح خارج کرد و به صورت نیم برجسته مطرح نمود که همین شیوه تا امروز با نام منبت معرق متداول است. زمینه ی فکری این نوآوری از نقش های منبت کاری شده ی درهای کاخ مرمر شکل گرفت.
تا سال 1334 اجرای معرق با همان پنج رنگ محدود، متداول بود تا این که محمد طاهر امامی که در پی تنوع رنگ بیشتری در معرق بود ، در اندیشه ی به کارگیری مواد شیمیایی رنگی شد و جهت آزمون، نقش هایی روی یک راکت تنیس روی میز با استفاده از مواد یاد شده به وجود آورد. بدین منوال در پی شناسایی گوناگونی ِ رنگ، انواع چوب های صنعتی شناخته شد. ( این پی گیری همچنان ادامه دارد. )
در سال 1335، تعدادی پاراوان و بوفه ی معرق کاری شده از طرف دولت چین به دولت ایران اهدا شد که هنگام حمل، تعدادی از آنها خسارت دید! مرمت بعضی از آنها با زمینه سیاه به محمد غفوری محول شد . وی با تهیه ماده سیاهی ترکیب یافته از جوهر نیکروزین، پارافین و لاک الکل، قسمت های آسیب دیده را ترمیم کرد. لازم به توضیح است که تا قبل از شناخته شدن جوهر نیکروزین برای سیاه کردن زمینه اشیای چوبی، صفحات موسیقی را می کوبیدند و سپس در الکل حل کرده و مقداری پارافین به آن اضافه می کردند و ماده سیاه به دست آمده را به وسیله پنبه بر روی شیء مورد نظر منتقل می کردند.
این گونه آزمون های پیاپی موجب پیدایش اندیشه نوینی در هنر معرق شد و بدین سان در سال های 36 یا 37 یک پاراوان کوچک با نقش گل و مرغ توسط عزیزالله ویزایی با زمینه سیاه که به شیوه ی معرق های چینی بود ساخته شد و بدین ترتیب این سبک معرق در میان انواع آن جای گرفت.
در ادامه این تحولات در سال 1344 محمد طاهر امامی تابلویی با عنوان مرغ و آشیانه به وجود آورد که مرغ تماماً از جنس صدف تهیه شده و کاملاً برجسته است و تنها به وسیله یکی از بالهایش به زمینه ی تابلو متصل شده است. وی با اجرای این تابلو به معرق تمام برجسته دست یافت.
در میان آثار معرق روی چوب که تاکنون به وجود آمده ، ?معرق خاتم? چنانکه از نامش برمی آید، ترکیبی از دو هنر بیان شده است که مقام ویژه ی خود را از دیر باز حفظ کرده است. از بدو پیدایش کارگاه منبت و معرق، نوع ساده ی معرق خاتم در میان شمسه ی نقش های گره با همان پنج رنگ طبیعی محدود اولیه به کار گرفته می شد.
در سال 1337 در کارگاه خاتم سازی ، میز تحریری با نقش سیمرغ و اژدها، به سرپرستی شادروان علی نعمت تهیه شد و برای نقش های مذکور از برش های خاتمبا رنگهای متنوع استفاده کردند که همه به شیوه ی معرق، دُوربری و جاسازی شده بود. این تجربه ، انگیزه ی خلق تابلویی با طرح یک طوطی از خاتم های رنگی شد که در سال 1342 توسط عزیزالله ویزایی، خارج از محیط کارگاه ها به مرحله اجرا در آمد و در سال 1349 اکبر سریری نخستین هنرمندی بود که از این شیوه جهت ایجاد نقش یک پرنده بر روی تابلو استفاده کرد و بدین ترتیب این سبک معرق با نام ?معرق خاتم? متداول شد.
در ادامه این دگرگونی ها در سال 1349 تابلویی به سبک امپرسیونیسم از طبیعت یک روستا که توسط رضا شهابی (یکی از شاگردان کمال الملک) نقاشی شده بود، به وسیله ی محمد طاهر امامی با رعایت اصول سبک یاد شده به صورت معرق ساخته شد.
آقای واقفی : ۰۹۱۲۴۴۴۰۶۸۶
آقای حکیمی : ۰۹۱۲۲۱۱۶۷۵۷
تهران - خ طرشت ضلع جنوبی بزرگراه شیخ فضل ال... خ جواد اکبری کوچه محسن محمدی پلاک ۱۲
تلفن تماس -۶۶۰۶۴۷۴۱ آقای باقری
تلفن همراه استاد0912-4445405
0932-9385929
پست الکترونیکی
برنامه تدریس استاد در فرهنگسراهای تهران
شنبه : ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
یکشنبه : فرهنگسرای دانشجو ، یوسف آباد پارک شفق تلفن 88712839
دوشنبه : فرهنگسرای نور ، فلکه صادقیه ، میدان نور تلفن 44088707
سه شنبه : فرهنگسرای ملل( امیر کبیر)،اتوبان صدر پارک قیطریه تلفن 2221309
چهارشنبه : فرهنگسرای اقوام ، میدان بهاران ، پارک بهاران تلفن 66213738
پنج شنبه : فرهنگسرای بهمن ، میدان بهمن تلفن 55312306
دوستان تهرانی میتوانند وسایل و ابزار کار را از میدان حسن آباد پاساژ حسن آباد فروشگاه ناصری و دوستان شهرستانی از فروشگاههای که فروشنده ابزار آلات هستند تهیه نمایند .
خلاصه ای از چگونگی ساخت معرق
ماده اولیه و موارد نیاز معرق سازان چوب است که معمولا" انواع مختلف آن از داخل کشور تامین می شود و به ندرت چوبهای خارجی مانند بغم ، فوفل ، آبنوس که موطن آن کشور هندوستان می باشد استفاده به عمل آید ، علت این امر آب و هوای معتدل و وجود جنگل های متعدد در ایران و تنوع چوب های آن می باشد .
شیوه کار معرق سازان بدین شکل است که ابتدا طرح مورد نظرشان را که معمولا" اقتباسی از خطوط اسلیمی و ختایی یا مینیاتورهای ایرانی و دیگر طرح های اصیل و سنتی ایرانی و اسلامی و یا طرح های مدرن است (( رئال ، سورئال ، کوبیسم و ... )) بر روی کاغذ نازک ( کالک ) ترسیم یا تصویر برداری ( کپی ) می کنند و سپس آن را با چسب چوب بر روی یک قطعه تخته سه لایی می چسباند پس از آنکه طرح کاملا" صاف و بدون چروک بر روی صفحه چسبیده شد به وسیله کمان اره از راه خطوط بریده و به چند قطعه تقسیم می کنند سپس آن را به وسیله میخ های ریز 2/1 بر روی صفحه اصلی تابلو ( زیر کار ) محکم می کنیم صفحه اصلی کار که اصطلاحا" زیر کار نامیده می شود از تخته چند لایی با قطر حداقل 5 میلیمتر تا حداکثر 16 میلیمتر است که اطراف آن به وسیله زهوار قید یا کلاف که معمولا" ابزار خورده است اطراف زهواره را به وسیله دستگاه فرز و تیغچه های مختلف با نقش دلخواه شیار می دهند به جهت استحکام و نیز زیبایی تابلو محصور می شود .
صفحه تخته سه لایی را که طرح معرق بر روی آن چسبانده شده است اصطلاحا" زمینه می گویند و طرح بریده شده را قالب ، شابون یا مدل می نامند .
معرق کار سپس رنگ های مورد استفاده در طرح را مشخص می کند ( رنگ بندی ) و از میان چوب های خود رنگ موجود چوب مورد نطر را انتخاب کرده پس از بریدن کلیه خطوط طرح هنگامی که زمینه کار به صورت تابلویی (( جای نقش ها در آن خالی است )) در آمد برای تکمیل کار مدل را ( طرح ) به وسیله چسب چوب یا چسب دورو بر روی چوبی که نسبت به رنگ انتخاب شده که باید در تابلو داشته باشد چسبانده و مجددا" به اندازه قد و قواره مدل یا شابلون یک بار دیگر بریده می شود و چوب بریده را که معرق می نامند به جای قالب قرار می دهند .
برای چسباندن معرق بر روی متن (زیر کار) باید چسب چوب به صوت نقطه ای بر زیر آن مالیده شود . شایان ذکر است در کار برش معرق اصیل که مورد نظر ما است ، فراد راست دست بایستی از سمت چپ قالب برش دهند و کسانی که چپ دست هستند باید از سمت راست مدل برش بدهند به واسطه اینکه در حین بریدن هنرجو باید تیغ اره و حرکت آن قالب را ببیند و اگر در جهت چپ به چپ و راست به راست حرکت کند دید معرق کار و برش معرق میسر نخواهد شد .
شایان ذکر است که معرق کاری دو اصل ریشه و زیربنای کار می باشد :
1- عمود بریدن
2- صاف و بدون لرزش و روی خطوط برش دادن
گاهی برای تنوع بخشیدن به کار و زیباسازی آن از قطعات عاج ، استخوان ، صدف ، فلز و خاتم کمک می گیرند . در یک تابلو معرق اصیل رنگ ها تماما" باید طبیعی باشد و به هیچ وجه نباید از مواد رنگی اعم از گیاهی یا شیمیایی استفاده به عمل آید ، آخرین مرحله ساخت یک اثر معرق پلی استر کاری زیر و روی کار باشد که طی آن چندین مرحله از رنگ زیر تا رنگ رو و عمل سایش و در نهایت پرداخت ((پولیش )) شده و در معرض دید قرار می گیرد .
از معرق علاوه بر ساخت تابلوهای دیوار کوب ، برای تزئین روی میز ، پشتی صندلی رحل جعبه قرآن ، پاراون ، جعبه های قاشق و چنگال ، شکلات خوری ، سرویسهای چوبی ، منبر ، درب های مقابر ائمه اطهار و مساجد نیز استفاده شده و می شود . این هنر ارزنده هم اینک بیشتر در پایتخت کشورمان رواج دارد و دستاندر کاران آن با بهره گیری از تجریبات گذشتگان و مهارت های شخصی محصولات بسیار متنوعی با قابلیت های بالای هنری و مصرفی تولید می کنند .
استاد صلاح الدین علامه زاده
زندگی نامه ی هنری
استاد صلاح الدین علامه زاده
استاد صلاح الدین علامه زاده در سـال 1324 در بابـل بدنیا آمـد . وی در سال 1347 در رشته ی مهندسی راه و ساختمان از دانشکده ی فنی ، و در سال 1353 در رشته ی مهندسی بهداشت از دانشکده ی بهداشت دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد .
بیش از 40 سال است که استاد علامه زاده معرق چوب را به عنوان یک رشته ی هنـری دنـبال می کند ، و نزدیک به 30 سال است که این هنر سنتی ظریف ایرانی را تدریس می کند . در حدود 200 استاد در معرق زیر نظر او آموزش دیده اند ، و هم اکنون خود این هنر را در ایران و دیگر کشورهای جهان از جمله کشورهای اروپایی و اسکاندیناوی ، کانادا ، ایالات متحده و استرالیا به علاقه مندان تدریس می کنند .
یکی از کارهای استاد علامه زاده ، تعلیم هنر معرق تحت نظارت و سبک خاص وی به نابینایان جوان است ، که این کار در تاریخ هنر جهان به ویژه هنر معرق سابقه ندارد . آثار این هنرمندان نابینا تا کنون در نمایشگاه های متعددی به نمایش گذاشته شده ، و تحسین بینندگان را بر انگیخته است .
استاد علامه زاده تا کنون نمایشگاه های متعدد معرق را در داخل ایران و خارج از آن در کشورهای کانادا ، آلمان ، انگلستان ، فرانسه ، اسپانیا ، ایتالیا ، امارات متحده عربی ( ابو ظبی ) ، هلند ، دانمارک ، سوئد ، سوئیس ، و همچنین در مقر سازمان ملل متحد در ژنو برگزار کرده است و سخنرانیهائی نیز در ارتباط با هنر میهن مان به ویژه هنر معرق ایراد فرمودند ، تمامی این نمایشگاه ها با استقبال عمومی مواجه شده اند .
در زمستان 1380 ، استاد علامه زاده نمایشگاهی را در زاگـرب ، کـرواسی برگزار کرد ، و در بهار 1381 در پاسخ به دعوت وزارت فرهنگ کرواسی ، یک سری کلاس های معرق را در دانشگاه عالی هنر زاگرب تشکیل داد و در آنها اصول برش و معرق چوب را به استادان دانشگاه و دانشجویان آموخت . وی از سوی مردم و دولت کرواسی مورد تقدیر قرار گرفت .
به نام حضرت دوست
( هر انديشه اي كه در غالب هنر نگنجد ماندني نيست )
باسلام
اميدوارم اين وبلاگ بتواند شما علاقه مندان هنر معرق را در يادگيري و خلق آثار زيبا ياري نمايد ،
مقدمه :
دير زماني است كه از كشور عزيزمان ايران به نام سرزميني هنر خيز و هنر پرور ياد شده است و از غني ترين فرهنگ و هنر برخوردار بوده است . از ميان صنايع ظريفه اي كه در اين كشور به آن پرداخته مي شود هنر معرق است كه از صنايع سنتي و مانا به شمار مي رود .
انشاالله ، گام به گام و ممارست بسيار با يكديگر در راه پويايي و شكوفا شدن هر چه بيشتر اين رشته گام برداريم .
همان گونه كه ميدانيد هنر معرق چوب ، يكي از رشته هاي پر پيشينه و ماندگار صنايع دسني ايران است .
تعريف صنايع دستي :
از مجموعه ي تعاريفي كه براي صنايع دستي گفته شده است ، به نظر ميرسد تعريف زير كه توسط گروهي از كارشناسان سازمان صنايع دستي ايران ارائه شده ، دقيق تر و جامع تر باشدچرا كه با وضعيت فعلي اين هنر ـ صنعت ارزنده انطباق بيش تري دارد :
صنايع دستي به مجموعه يي از هنـر ـ صنعت ها اطلاق مي شود كه به طور عمده با استفاده از موارد اوليه ي بومي و انجام قسمتي از مراحل اساسي توليد به كمك دست و ابزار دستي ساخته مي شود كه در هر واحد آن ذوق هنري و خلاقيت فكري صنعتگر سازنده به نحوي تجلي يافته و همين عامل وجه تمايز اصلي اين گونه سمحصولات از مصنوعات مشابه ماشيني و كارخانه اي است .
هنر معرق در طبقه بندي صنايع دستي در رديف 18 با توجه به مواد اوليه ي مصرفي و يا شيوه و روش ساخت آن قرار گرفته است .
تعريف هنر معرق كاري :
ترسيم نگاره ها و نقش هاي سنتي زمينه ي چوبي يا سراميك و خالي كردن داخل خطوط نگاره ها و پر كردن فضاي خالي شده به وسيله قطعات آماده شده ي چوبي ، سراميك ، فلزي ،صدفي و سنگي را معرق كاري گويند .
خلاصه تاريخچه هنر معرق :
در ايران اين هنر ، ابتدا به صورت كاشي معرق در دوران حكومت ايلخانيان مغول پديدار شد كه به صورت نقشهاي هندسي و اسليمي انجام ميگرفت و بعدها در دوران حكومت قاجار به تاءثير از هنر اروپا اين نقشها نيز متحول گرديد و طرحهايي از انسان و اشيا وارد اين هنر گشت .
صنعت معرق كاري در قرنهاي 9 و 10 هجري قمري به منتهاي ترقي خود رسيد در اين دوره مراكز مهم معرق كاري تهران ، اصفهان ، يزد ، كاشان ، هرات ، سمرقند و تبريز بود .
قرنها بعد اين هنر توسط استاداني همچون استاد حسين طاهر زاده ، پرويز زابلي ، احمد رعنا ، علي و خليل امامي و عباس شهميرزادي در چوب نمايان شد.
شكل اوليه معرق بر روي چوب با آنچه كه امروزه انجام مي گيرد تفاوت داشت . در آن زمان ، هنر معرق بر چوب به اين صورت بود كه ابتدا محل نقوش و طرح مورد نظر بر روي وسيله چوبي كه مي توانست يك دريا سطح ميز ويا تكيه گاه صندلي و ... باشد با كارد كنده مي شد، سپس چوبهاي اصلي را كه قراربود در طرح جايگزين گردد ، در محلهاي كنده شده جايگذاري كرده و مي كوبيدند ،به طوري كه سطحي كاملا" يكدست ايجاد گردد.
بعدها شهميرزادي ، روش ساختن زمينه اي غير از اشيا را ابداع كرد يعني كار معرق را بر روي زمينه چوب به صورت تابلوي امروزي انجام داد و پس از آن توسط عزيزا ويزاني ، سبك زمينه مشكي با استفاده از مواد شيميايي در معرق شكل گرفت .
صدف و خاتم نيز توسط دو هنر مند ديگر به نامهاي محمد طاهر امامي و اكبر سريري وارد كار معرق چوب گرديد .
